Í júlí 2021 gerði íslenska ríkið það sem virtist vera sjálfsögð ráðstöfun: Það keypti Auðkenni ehf. að fullu. Kaupverðið var 948 milljónir króna. Opinbera skýringin var sú að grunninnviðir ættu að vera í almannaeigu.
En ef rýnt er í söguna má spyrja hvort ríkið hafi í raun verið að kaupa eitthvað nýtt, eða hvort það var einfaldlega að skera sig úr snörunni. Kerfið hafði verið byggt upp og fjármagnað að stórum hluta af bankakerfi sem ríkið ýmist átti eða bar ábyrgð á, og reksturinn hvíldi að miklu leyti á þörf ríkisstofnana fyrir rafræna auðkenningu. Við keyptum það sem við höfðum að stóru leyti fjármagnað sjálf.
Það hefði mátt fyrirgefa þessa tvígreiðslu ef ríkiseignin hefði leitt til blómlegrar nýsköpunar í þágu almennings. En staðreyndin er önnur. Frá yfirtökunni hefur Auðkenni staðið í stað tæknilega, á meðan kostnaðurinn hefur sprungið út.
eSIM og Auðkenningarapp
Notkun á rafrænum skilríkjum eykst ár frá ári, en sú aukning er sjálfkrafa fylgifiskur stafræns samfélags. Eina „nýjungin“ sem notendur hafa orðið varir við er Auðkennisappið.
Vissulega var appið framfaraskref. Það opnaði á notkun eSIM og gerði Íslendingum kleift að auðkenna sig erlendis og jók öryggi með því að gera mönnum kleift að virkja skilríki án þess að mæta á skráningarstöð. En spurningin er: Var þetta byltingarkennd nýsköpun sem krafðist fjölda nýrra stöðugilda? Eða var þetta einfaldlega eðlileg viðhaldsvinna og viðbragð við því að símaframleiðendur voru hvort eð er að fasa út gömlu SIM-kortin fyrir eSIM?
Í stað þess að vera brautryðjandi virðist Auðkenni elta tæknilega nauðsyn. Þjónustan varð betri, já, en kostnaðurinn við að halda úti þessari sjálfsögðu þjónustu hefur rokið upp úr öllu valdi.
Tölurnar segja söguna
Ársreikningur Auðkennis 2024 sýnir tekjur upp á 841 milljón króna — 21% aukning milli ára. Það ætti að vera gleðifrétt. En í staðinn skilaði fyrirtækið 65 milljón króna tapi.
Ástæðan er einföld: Á tveimur árum hefur fyrirtækið farið úr 10 starfsmönnum í 30. Launakostnaðurinn hefur tvöfaldast á einu bretti á meðan meðallaun starfsmanna stendur nánast í stað. Heildarkostnaður við reksturinn fór úr 440 milljónum (2022) í 955 milljónir (2024) — 117% aukning á tveimur árum. Og þetta er ekki verktakavinna sem lýkur. Þetta er fast starfsfólk í ótímabundnum ráðningum.
Einkageirinn tekur aftur við keflinu
Á meðan hægt hefur gengið að innleiða nútímalegar tæknilausnir hjá Auðkenni, hefur sprotafyrirtækið Kenni.is stigið inn í skarðið með nýja nálgun. Þrátt fyrir að Auðkenni gegni lykilhlutverki í stafrænu umhverfi, var það nýstofnað félag sérfræðinga frá Aranja sem þróaði lausnina sem gerir kerfið þjált í notkun.
Kenni.is hefur smíðað tæknilegt millilag sem í raun „hjúpar“ virkni rafrænna skilríkja. Í stað þess að notandi þurfi sífellt að auðkenna sig upp á nýtt, skráir hann sig aðeins einu sinni inn með Auðkenni til að stofna aðgang hjá Kenni. Sú auðkenning er síðan endurnýtt og miðlað í gegnum OAuth2 og Passport staðla, sem einfaldar mjög alla tengivinnu fyrir forritara, ásamt því að gera innskráningar og rafrænar undirskriftir hraðari og ódýrari fyrir notendur.
Það vekur athygli að lítill einkaaðili með takmarkað hlutafé hafi þurft að þróa þessa brú til að gera grunnþjónustu ríkisins aðgengilegri og notendavænni. Kenni.is býður lausnina nú á lægra verði en ríkisstudda fyrirtækið, sem bendir til þess að einkaframtakið hafi leyst tæknilega þörf sem hið opinbera kerfi náði ekki að uppfylla.
„Við þurfum að verða 200 manns“ – Rökfræði báknsins
Í nýbirtri ársskýrslu Auðkennis fyrir árið 2024 er að finna áhugaverða játningu. Stjórnin reynir ekki að fela þá staðreynd að rekstrarþenslan sé drifin áfram af skriffinnsku fremur en þörfum viðskiptavina.
Vísað er beint í „lögbundið samræmismat“ og athugasemdir sem gerðar voru við vottun árið 2022 sem ástæðu þess að „full þörf væri á að styrkja burði félagsins“. En það sem vekur mesta athygli er réttlætingin sem sótt er til útlanda. Stjórnin bendir á „samskonar félag á Norðurlöndum“ sem var af svipaðri stærð og Auðkenni árið 2011, en sé í dag með „hátt í 200 starfsmenn“. Að mati stjórnarinnar er þreföldun starfsmannafjöldans á Íslandi ekki merki um ómarkvissan rekstur, heldur hógværð miðað við norræna kollega.
Önnur setning í skýrslunni afhjúpar hugsunarhátt ríkisrekstrarins á nöturlegan hátt. Þar segir að hagnaður ársins 2023 hafi verið „meiri en áætlanir gerðu ráð fyrir þar sem hægara gekk að ráða starfsfólk en fyrstu áætlanir höfðu reiknað með“.
Hagnaðurinn var sem sagt slys, ekki tækifæri fyrir aukna þjónustu eða lægri gjaldskrá. Fyrirtækið ætlaði sér að eyða peningunum, en náði því ekki í tæka tíð. Árið 2024 hafði það hins vegar „tekist“ – og niðurstaðan var 65 milljóna króna tap. Markmiðið virðist ekki vera hagkvæmni, heldur að fylla nýja húsnæðið í Katrínartúni af sérfræðingum.
Gervigreind eða reglugerðarfargan?
Með tilkomu gervigreindar og nútíma hugbúnaðarþróunar hefði Auðkenni getað verið rekið af litlu, öflugu 10 manna teymi, eins og það var framan af. Slíkt teymi hefði getað þróað lausnir hratt, svarað kalli íslenskra fyrirtækja og almennings, og gert innskráningu ódýrari og öruggari.
En ríkið valdi hina leiðina. Í stað þess að horfa til framtíðar og nýta tæknina til hagræðingar og framþróunar, var ákveðið að þenja út báknið til að mæta kröfum frá Brussel.
Samkvæmt ársskýrslum hefur „samræmi" við evrópskt regluverk hefur verið sett ofar öðrum markmiðum og mun mögulega koma til með að hægja á þróun lausna fyrir íslenskan almenning, bæta við skrefum fyrir notendur á meðan lítil fyrirtæki eins og Kenni.is hlaupa hringi í kringum báknið. Við erum að forrita fyrir eftirlitsstofnanir ESB, ekki fyrir fólkið í landinu.
Og bíðið — næsti reikningur er á leiðinni. Samkvæmt eIDAS 2.0 þurfa öll EES-ríki að bjóða borgurum sínum „evrópska stafræna auðkennisveskið" (EUDIW) fyrir desember 2027. Enginn kostnaður vegna þess birtist í ársreikningi 2024. Ekkert er nefnt í skýringum. Hvert ár bætist ný reglugerð ofan á þá fyrri og fyrirtækið getur aldrei snúið við — því það hefur þegar fjárfest í fyrri lögum.
Reikningurinn sendur á notendur
Afleiðingarnar blasa nú við í ársreikningum. Fyrirtækið sem áður skilaði hagnaði er nú rekið með tapi. Og hvert er svarið? Jú, að hækka verðskrána.
Í stað þess að viðurkenna mistökin, einfalda reksturinn og vinna með samfélagi forritara og Ísland.is að ódýrari og betri lausnum, er kostnaðinum velt yfir á notendur. Ríkið bjargaði sér kannski úr snörunni með því að kaupa Auðkenni, en nú hefur það flækt sig í nýtt net skriffinnsku og stöðnunar sem enginn virðist hafa áhuga á að leysa.
Við eigum kröfu á betri þjónustu. Við eigum kröfu á að stafrænir innviðir okkar séu reknir með hagsmuni almennings og nýsköpunar að leiðarljósi – ekki sem útibú frá skrifstofubyggingu í Brussel.
Höfundur er forritari og í 9. sæti á framboðslista Sósíalistaflokksins í Reykjavík
